نبرد با سرما؛ راهنمای انتخاب پوشاک مناسب برای رصدگران در شب‌های بسیار سرد

 منبع : ماهنامه نجوم شماره 242

 نويسنده : امین جمشیدی    ایمیل : jamshidi.amin@gmail.com

 نوشته شده در تاريخ : 1395/11/25   ( آخرين ويرايش : 1395/12/04 )

عکس از امیرحسین ابوالفتح

  روش‌های پیشگیری از سرما

احساس سرما کردن خیلی پیش از آغاز سرمازدگی با افت دمای بدن خود را نشان می‌دهد. اگر در دست و پای خود احساس سرما می‌کنید، به خاطر این است که بدن‌تان کمی سرد شده و رگ‌های خونی در دست و پا منقبض شده‌اند تا از دست دادن گرما را از طریق بافت‌های خود کاهش دهند. این واکنش هوشمندانه و غیرارادی ممکن است اندکی سبب ناراحتی شما شود. مؤثرترین راه برای غلبه بر سردیِ دست‌ها و پاها گرم نگه‌داشتنِ بدن است. اگر در دست و پای خود احساس سرما می‌کنید، بلوز گرم بپوشید. این بهترین پیشنهاد است، زیرا لباسی که بدن را گرم نگه دارد سبب جلوگیری از انقباض رگ‌ها می‌شود. یعنی پیشگیری از همان سازوکارِ غیرارادی که در بالا گفتیم.

بهترین روش برای گرم نگه داشتن بدن و محافظت از آن در برابر سرما چند لایه پوشیدن است. اما اشتباهی که اغلب اتفاق می‌افتد، این است که روش صحیح لایه‌بندی را رعایت نمی‌کنیم و لایه‌های ناکارآمد و غیر ضروری به تن می‌کنیم که نه فقط بدن ما را گرم نمی‌کند، بلکه جلوی تحرک بدن ما را هم می‌گیرد.

بعد از لباس‌های زیر که باید از جنس نخ باشند نخستین لایه، لایه‌ای است که در میان کوه‌نوردان و طبیعت‌گردان به لایه اصلی یا پایه (Base Layer) معروف است. اگر نگوییم اهمیت آن بیشتر از کاپشن و بیرونی‌ترین لایه‌ای است که می‌پوشید، کمتر هم نیست. این لایه به صورت لباسی پشمی ولی نازک و نرم با خاصیت کشسان است که کاملاً به بدن می‌چسبد و باید بر روی لباس‌های زیر پوشیده شود. دو کار اصلی این لایه عبارت است از: 1) نگه‌داشتن گرمای بدن؛ 2) خشک نگه‌داشتن بدن. اگر در اثر فعالیت بدنی عرق کنید، این لایه رطوبت را به لایه‌های بالایی منتقل می‌کند و لایه‌های بالایی قابل‌تنفس هم به نوبه خود رطوبت را به بیرون می‌رانند و اجازه نمی‌دهنـد بدن‌تان خیس بماند. خوشبختانه، نرمیِ پشمِ مورد استفاده در این پوشش و نازکی آن در تماس با پوست بدن به هیچ عنوان مانند بلوزهای پشمیِ دست‌باف سبب خارش و آزار نمی‌شود. خوبی پشم در این است که اگر خیس شود هم خاصیت عایق خود را از دست نمی‌دهد. دقت کنید که این لایه باید کاملاً به بدن بچسبد. از طرفی چون پشم در اثر شستن به اصطلاح آب می‌رود، در موقع خرید دقت کنید و اندازه کمی بزرگ‌تر را انتخاب کنید تا در اثر آب رفتن بی‌استفاده نشود. اگر موقع استفاده در محیط سرد این لایه در تن شما گشاد و آزاد باشد، هیچ فرقی با پوشیدن یک پیراهن نخی نازک نخواهد داشت. پس در هنگام انتخاب این لایه به تمام موارد فوق دقت کنید. لایه‌های پایه در انواع مختلفِ بافته‌شده از پشم مرینوس و ابریشم یا الیاف مصنوعی و با ضخامت‌های متفاوت در بازار موجود است. از آن‌جایی‌که می‌خواهیم این لایه به ما توانایی استقامت در شب‌های رصدی سرد زمستان را بدهد، نوع پشمی و تهیه شده از جنس مرینوس و ضخیم‌ترین نوع موجود آن را انتخاب کنید که در اصطلاح به آن سنگین‌وزن می‌گویند (Heavy weight) و برای هوای بسیار سرد و پرباد مناسب است. مدل‌های سبک‌وزن (Light weight) بیشتر برای فعالیت‌های بدنی یا هوای خنک مناسب هستند. خیلی‌ها چندان علاقه‌ای به استفاده از لباس‌های پشمی و بافتنی ندارند. زیرا سبب خارش پوست و احساس نارضایتی می‌شود. لباس‌های کوه‌نوردی و لایه‌های پایه تهیه‌شده از الیاف پشم مرینوس از الیافی بسیار نازک تهیه شده‌اند که ضخامت آن‌ها چیزی در حدود 20 میکرون است. (مقایسه کنید با قطر 60 میکرونی موی انسان) به همین دلیل برخلاف لباس‌های پشمیِ سنتی در مواجهه با سطح پوست بسیار نرم هستند و سبب آزار نمی‌شوند. لایه بعدی یا لایه دوم اصطلاحاً به لایه عایق معروف است. می‌توان سوییشرت ضخیم پشمی یا ژاکتی از جنس پولار که کوه‌نوردان استفاده می‌کنند، یا در نهایت پلیور پشمی ضخیم پوشید. این لایه باید ضد باد باشد، اما قابلیت تبادل هوا (تنفس) را داشته باشد تا رطوبت لایه‌های زیرین به بیرون منتقل شود. لایه نباید تنگ و چسبان باشد، زیرا هوای محبوس و به‌دام‌افتاده بین این لایه و لایه پایه گرم می‌مانَد و خود به‌شکل عایق عمل می‌کند. لبا‌س‌های بافته از الیاف پشم هم که مورد استفاده کوه‌نوردان است بهترین انتخاب برای این لایه هستند. اگر بخواهید از این لباس‌های موسوم به پولار یا پلیور‌های پشمی که مورد استفاده کوه‌نوردان است استفاده کنید، بیشتر از هر چیز به مشخصات و جنسی که لباس از آن تهیه شده و روی برچسب اطلاعات داخل لباس نوشته شده است دقت کنید. ممکن است بر اثر اطلاعات غلط محصولی بخرید که کارآیی مورد نیاز شما را نداشته باشد. پلیور پشمی ضخیم هم می‌تواند تا حدود زیادی از عهده تأمین وظایف این لایه بربیاید.

لایه آخر یا بیرونی، چیزی است که شما را در برابر محیط محافظت می‌کند. کاپشنی که به تن می‌‌کنید، بیش از آن‌که وظیفه گرم نگه‌داشتنِ بدن شما را داشته باشد، باید از شما در برابر عوامل محیط بیرونی محافظت کند. این‌که جنس لایه بیرونیِ پوشاکِ شما چه باشد، رابطه مستقیم با نوع فعالیتی دارد که قصد انجام آن را دارید. کوه‌نوردان در شرایط مختلف البسه متفاوتی می‌پوشند. هنگام فعالیت شدید بدنی، پوشاکی ضدآب و ضدباد که قابلیت تنفس دارد، یعنی اجازه نمی‌دهد بدن و پوشاک زیرین با عرق خیس شوند به تن می‌کنند که به گوُرتِکس(Gore -Tex) معروف است و به هنگام ایستایی و اقامت در طبیعت از کاپشن‌هایی که با پر طبیعی درست شده است استفاده می‌کنند.

این قابلیت تنفس پارچه در عین ضدآب و ضد باد بودن، از ارمغان‌های فناوریِ جدید است که بی‌نهایت به افزایش توانمندی طبیعت‌گردان و کوه‌نوردان کمک کرده است. در یک تجربه شخصی در یک صعود زمستانی در ارتفاعات اطراف تهران، از کاپشنی استفاده می‌کردم که ضدآب و ضدباد بود، اما قابلیت تنفس نداشت. وقتی لایه‌های زیرین لباس‌هایم در اثر کوه‌نوردی و تعرق حسابی مرطوب شده بود، کاپشن را درآوردم که کمی عرق بدنم خشک شود. منظره‌ای دیدنی که باعث خنده و حیرت همراهانم شد، بلند شدن بخار از بدن و لباسم در آن سرمای هوا بود؛ آن هم به اندازه یک دیگ زودپز! بعد از آن هم سرما به عمق بدنم رسوخ کرد.

پارچه‌های گورتکس تعدادِ باورنکردنیِ 9 میلیارد منفذ بسیار ریز در هر اینچ مربع از بافت خود دارند که هر کدام از این منافذ 20 هزار بار کوچک‌تر از قطره آب است؛ اما در عین حال 700 برابر بزرگ‌تر از مولکول بخار آب است. این یعنی در عین این‌که آب وارد بافت پارچه نمی‌شود، بخار آب به‌خوبی می‌تواند از آن خارج شود. این کاپشن‌ها معمولاً از 2 لایه جداشونده تهیه شده‌اند که لایه داخلی پوشش هم عموماً پولار است. هرچند ممکن است این کاپشن‌ها چندان ضخیم به نظر نیایند، بسیار خوب طراحی شده‌اند و گرمای بدن را به‌خوبی نگه می‌دارند. متأسفانه تنها نکته منفی در مورد آن‌ها قیمت گران‌شان است.

گزینه دیگر برای رصدگران و کسانی که در طبیعت فعالیت‌ِ بدنیِ شدیدِ منجر به تعرق ندارند، کاپشن‌هایی از جنس پَر است. کاپشن‌های تهیه‌شده از جنس پر غاز هم بهترین نوع عایق هستند و هم سبک‌ترین نوع آن و به‌راحتی فشرده می‌شوند و می‌توان آن را داخل کوله‌پشتی جای داد. اما ایرادش این است که اگر خیس شود، خاصیت عایق بودن خود را تا حد زیادی از دست می‌دهد. کاپشن‌هایی از جنس الیاف پلی‌استر هم وجود دارند که همان کار پر را می‌کنند؛ با این تفاوت که سنگین‌تر هستند. تراکمِ پرِ موجود در کاپشن‌های پر معمولاً با عددی بین 600  تا 900 شماره‌گذاری می‌شود که بسته به ارتفاع و نوع فعالیت کارکرد متفاوتی دارند. تراکم 600  برای ارتفاعات کم و کمپ‌زدن در هوای سرد، اما نه‌چندان آزاردهنده است و تراکم 900 برای سخت‌ترین نوع آب‌وهوا. نکته ای که باید دقت کنید حفاظت و نگهداری از کاپشن‌هایی است که از پر تهیه شده‌اند. کوچک‌ترین سوراخ و روزنه در پوشش آن سبب خارج شدن پر‌های ریزِ به‌کاررفته در آن خواهد شد و جبران نمی‌شود.

داشتن هر دو نوع کاپشن به‌طور قطع بهترین گزینه‌ای است که هر رصدگر علاقه‌مند به طبیعت‌گردی می‌تواند انتخاب کند. اما نکته بد ماجرا این‌جا است که تهیه جنس مرغوب و اصلِ کاپشنی از پارچه گورتکس برای فعالیت بدنی و طبیعت‌گردی و کاپشنی از جنس پر برای اقامت در سرما و رصد آسمان هزینه‌ای گزاف به دوش آدم می‌گذارد. می‌توانید با اولویت دادن به نوعِ فعالیتِ خود یکی را انتخاب کنید. اگر علاقه‌مند به رصد هستید و در هر سرمایی از هوا دوست دارید به رصد آسمان بپردازید گزینه پر را انتخاب کنید و اگر به طبیعت‌گردی هم علاقه‌مندید  کاپشنی از جنس گورتکس بهترین انتخاب شما خواهد بود. از خریدن جنس‌های غیراصل و تقلبی و مشابه اصل هم خودداری کنید، این کار جز دور ریختن پول نخواهد بود.

برخی بِرَند‌های معروفِ تهیه پوشاک مناسب طبیعت‌گردی و کوه‌نوردی اخیراً پوشش داخلی لباس را از نوعی مواد براق با قابلیت بازتاب تشعشع بدن ساخته‌اند که می‌تواند آن مقداری از گرمای بدن را که با تشعشع از دست می‌رود به بدن بازگرداند. هنوز اطلاعات چندان دقیق، کاربردی، و مستندی از میزان کارآیی این نوع پوشش در دست نیست و استفاده از آن چندان هم در میان کوه‌نوردان و طبیعت‌گردان باب نشده است. به تبلیغ‌های اغراق‌شده برخی از فروشندگان هم چندان توجه نکنید. راه‌های از دست دادن گرمای بدن را برایتان پیش‌تر گفتیم. امکان ندارد کاپشن پر، در صورت نداشتن لایه براق داخلی (دافع تشعشع) ، حتی با قیمتی گزاف بتواند از دفع گرما به شیوه تشعشع جلوگیری کند؛ یا لایه‌ای براق در داخل کاپشنی بسیار نازک بتواند عایق مناسبی برای قرار گرفتن شما در معرض هوای سرد آن هم به مدت چندین ساعت باشد.

و اما می‌رسیم به آخرین بخش، اما نه لزوماً کم‌اهمیت‌ترین آن. حتماً شنیده‌اید که پا قلب دوم انسان است. اما بخشی است که معمولاً بسیار به آن کم‌توجهی می‌شود. تاول یا زخمی کوچک در پا ممکن است شما را به‌کل از ادامه فعالیت بازدارد. در نخستین سال‌هایی که فعالیت‌های نجومی و رصد آسمان را شروع کرده بودم، در شب‌های رصدی زمستان اولین نقطه‌ای که از بدنم سرد می‌شد، پنجه‌های پاهایم بود. اگر قصدتان طبیعت‌گردی‌های سبک و لذت‌بردن از شب‌های رصدی است، لزوماً احتیاجی نیست که کفشی برای کوهستان و صعود‌های سنگین با قیمتی گزاف تهیه کنید. یک پوتین سربازی مناسب و مرغوب با لایه زیرین ضخیم تا حد زیادی شما را از سرما محافظت خواهد کرد. جوراب مناسب برای شب‌های رصدی هم از آن پوشش‌های ضروری است که معمولاً به آن توجه نمی‌کنند. بهترین گزینه جوراب‌های بلند و ضخیم کوه‌نوردی یا جوراب‌های حوله‌ای ضخیم است. دقت کنید جوراب خیلی تنگ نباشد، به پا فشار نیاورد و دهنه جوراب به‌گونه‌ای نباشد که روی قوزک پای شما رد بر جای بگذارد، زیرا در طول ساعاتی که در پای شماست سبب کاهش خون‌رسانی به پا خواهد شد. چند سالی است که جوراب‌هایی بافته‌شده که در آن از الیاف در حد نانومتر (9 -10 متر) از جنس نقره استفاده شده است که خواص ضد باکتری (آنتی باکتریال) دارد و در اثر استفاده طولانی و چندروزه به هیچ وجه بو نمی‌گیرد. اگر قرار است پای شما به مدت طولانی در کفش و جوراب بماند، سعی کنید از این نوع جوراب‌ها استفاده کنید تا به هنگام درآوردن پا از کفش، محل اقامت‌تان را به مکانِ زیست‌ناپذیر برای اطرافیان تبدیل نکنید!

از سختی‌های منجمان آماتور این است که به اندازه کوه‌نوردان و طبیعت‌گردان باید لباس و لوازم طبیعت‌گردی به همراه داشته باشند، اگر علاقه‌مند به عکاسی نجومی باشند به اندازه عکاس‌ها دوربین و تجهیزات عکاسی و به اندازه منجمان آماتور ابزارهای رصدی! طبعاً تهیه همه این اقلام هزینه‌بر خواهد بود. اما شکی نیست که لباس مناسب از نخستین مواردی است که باید برای آن بودجه‌ای در نظر بگیرید. بدون لباسِ مناسب به‌طور قطع کارکرد مناسب و قابل‌ملاحظه‌ای در شب‌های سرد زمستان نخواهید داشت و چه بسا سلامتی‌تان به خطر بیفتد. لازم نیست که همه موارد گفته‌شده را بهک‌باره تهیه کنید. می‌توانید با تهیه لایه پایه شروع کنید که به نظرم بدون آن هرقدر هم که بپوشید باز سرما به عمق وجودتان رسوخ خواهد کرد. و برای لایه‌های بعدی از همان لباس‌هایی استفاده کنید که در زمستان و برف می‌پوشید. پیش‌تر هم گفتیم که در هوای سرد ضریبِ مصرفِ انرژی، افزایشی 15 تا 50 درصدی خواهد داشت که این انرژیِ اضافه صرفِ گرم‌کردن بدن در هوای سرد خواهد شد. لباس‌ها به‌خودی‌خود گرما ندارند و کارشان حفظ گرمای بدن شما است. پس به نوعی باید این انرژی مصرف‌شده در هوای سرد را با کمک غذا خوردن و نوشیدن مایعات به بدن بازگردانید.

پیش‌تر در نجوم شماره 178، شیوه صحیح تغذیه در شب‌های رصدی آموزش داده شده است. به‌طور خلاصه خوردن غذاهایی که کالری را در طولانی‌مدت آزاد می‌کنند، شامل کربوهیدرات‌ها (برنج، ماکارونی و...) و غذا‌های پرچرب برای مقابله با سرما مفید خواهد بود. همچنین در کنار آن استفاده از مواد قندی را فراموش نکنید. چای و قهوه در شب‌های سرد زمستان اگرچه مطلوب است سببِ افزایشِ ادرار و به تبع آن از دست رفتن آب بدن، غلیظ‌شدن خون، تنگ‌تر شدن عروق و درنهایت احساس سرما در بدن می‌شود. ترجیحاً از نوشیدن چای بپرهیزید و اگر از آن دست انسان‌هایی هستید که ادعا می‌کنید با نخوردن چای دچار سردرد می‌شوید، به یک فنجان بسنده کنید. قهوه و نسکافه را هم از نوع بی‌کافئین آن استفاده کنید که سبب عوارض بالا نشود؛ هرچند اثرات قهوه به‌مراتب کمتر است. اگر از نوع کافئین‌دار استفاده می‌کنید که بیدار بمانید، به تناسب و در حد یک فنجان در طول شب باشد. شیر داغ یا شکلات داغ که به‌صورت بسته‌بندی و فوری هم موجود است گزینه‌های بهتری هستند. از همه مهم‌تر این‌که به یک‌باره حجم زیادی از غذا را به شکم سراریز نکنید؛ این کار اشتباه سبب هجوم خون به معده برای هضم غذا و احساس لرز و سنگینی و خواب‌آلودگی خواهد شد. وعده‌های غذایی خود را تقسیم کنید. این روش در میان کوه‌نوردان به ذره‌خواری  معروف است. یک بار غذا خوردن در ابتدای شب و یک بار در نیمه‌های شب یا قبل از خواب و در آن میان استفاده از تنقلات روش مطلوبی است. نوشیدن آب را هم فراموش نکنید. تبخیر از طریق تنفس که در ابتدا گفته شد، سبب از دست رفتن آب بدن حتی در هوای سرد خواهد شد و پیامدِ از دست دادن آب بدن، غلظت خون و احساس سرما خواهد بود . با رعایت این موارد، می‌توانید از شب‌های رصدی طولانی و زیبای زمستان لذت ببرید.

<< آخرین صفحه   1 2   اولین صفحه >>