10 نکته مهم در خرید تلسکوپ

 منبع : ماهنامه نجوم شماره 224

 نويسنده : محمدحسین الماسی    ایمیل : m.h.almasi@gmail.com

 نوشته شده در تاريخ : 1395/11/12   ( آخرين ويرايش : 1395/12/05 )
 
 
تلسکوپ اشمیت- کاسگرین؛ نمونه‌ای از یک تلسکوپ ترکیبی
 
 تلسكوپ‌هاي تركيبي (عدسي‌ـ‌آينه‌اي)
دسته‌ بعدي ساختار تلسكوپ‌ها، تلسكوپ‌هاي تركيبيِ عدسي‌‌ـ‌آينه‌اي هستند كه به آن‌ها كاتاديوپتريك نيز می‌گویند. این تلسکوپ‌ها خود نیز به چند دسته‌ ديگر مثل اشميت‌ـ‌كاسگرين يا ماكسوف‌ـ‌كاسگرين و... تقسيم مي‌شود. در اين نوع تلسكوپ‌ها، آينه‌ معقر كماكان نقشِ اصليِ جمع‌آوريِ نور را ايفا مي‌كند و در انتهاي لوله قرار مي‌گيرد، اما در سر لوله‌ تلسكوپ، عدسي مسطح يا معقر نيز قرار مي‌گيرد كه به آن تيغه‌ اصلاح‌كننده می‌گویند و نقش خطاهاي اپتيكي آينه را برطرف مي‌كند. از مزيت‌هاي مهم اين نوع تلسكوپ‌ها كوتاه‌شدن لوله‌ تلسكوپ، به دليل حركت رفت‌‌وبرگشتيِ پرتوِ نور در درون لوله است. نور پس از گذشتن از تيغه به انتهاي لوله می‌رسد و سپس با بازتابيدن از آينه‌ تلسكوپ، به آينه‌ ثانويه می‌رود كه در سر لوله قرار دارد و از آن‌جا بار ديگر به سوي انتهاي لوله بازتابيده مي‌شود. از همين رو، در تلسكوپ‌هاي اشميت‌ـ‌كاسگرين و ماكستوف‌ـ‌كاسگرين، محل خروجِ پرتو در انتهاي لوله و پشت آينه‌ اصلي قرار دارد و استفاده از چُپُقي الزامي است. البته مدل ديگري از تلسكوپ‌هاي تركيبي به نام اشميت‌ـ‌نيوتني هم هست كه حركت رفت‌وبرگشتيِ نور فقط دو بار در سرتاسر لوله انجام مي‌شود و چشمي در سر لوله قرار مي‌گيرد. در بين انواع تلسكوپ‌هاي تركيبي، تلسكوپ‌هاي ماكستوف‌ـ‌كاسگرين كيفيتِ تصويرِ بهتري از بقيه دارند و فوكوس تصوير در آن بسيار خوب انجام مي‌شود. هرچند فاصله‌‌ كانوني و نسبت كانوني اين نوع تلسكوپ‌ها بسيار بالا است و كاربردِ مطلوبِ آن رصد ماه و سياره‌ها است و چندان براي عكس‌برداري از اعماق آسمان و رصد اجرامِ غيرستاره‌ايِ گسترده مناسب نيستند. 
در مجموع مي‌توان گفت در اين نوع تلسكوپ‌ها، مزاياي تلسكوپ‌هاي شكستي و بازتابي يك‌جا ديده مي‌شود. گشودگي و نسبت كانوني بالاي تلسكوپ در كنار  كاهش زياد خطاي رنگي و كروي و ساير خطاهاي اپتيكي و هم‌چنين طول لوله‌ كوتاه تلسكوپ، از ويژگي‌هاي مهم اين نوع تلسكوپ‌ها هستند. اين نوع تلسكوپ‌ها براي رصد و عكاسي از همه‌ نوع اجرام آسماني مناسب هستند؛ هرچند كه از لحاظ كيفيت و وضوح تصوير به پاي تلسكوپ‌هاي شكستي آپوكروماتيك يا بازتابي ريچي‌ـ‌كرتين نمي‌رسند. به لحاظ قيمت نیز معمولاً از تلسكوپ‌هاي آپوكروماتيك يا ريچي‌ـ‌كرتين ارزان‌تر باشند، اما قيمت کمابیش بالاي آن‌ها در مقايسه با قيمت تلسكوپ‌هاي بازتابي نيوتني و شكستي آكروماتيك باعث مي‌شود برخي از انتخاب اين نوع تلسكوپ‌ صرف‌نظر كنند.
 
    پايه و مقر، ركن دوم انتخاب تلسكوپ 
بعد از انتخاب نوع اپتيك تلسكوپ، انتخاب دوم سرنوشت‌ساز، پايه‌ تلسكوپ است. با داشتن پايه‌ خوب مي توانيد از رصد خود بيشترين لذت را ببريد. رصد با تلسكوپي كه اپتيك خوب و گران دارد، ولي بدون پايه‌ محكم و مناسب است، واقعاً بي‌فايده‌ است. حتي شايد بتوان گفت انتخاب پايه‌ و مقر تلسكوپ اگر از انتخاب اپتيك هم مهم‌تر نباشد، به همان میزان اهمیت دارد. براي انتخاب پايه و مقر علاوه بر ميزان بودجه‌اي كه در نظر گرفته‌ايد، به مسایل ديگري مانند نوع فعاليت رصدي و وضعيت جابه‌جايي و امكان حمل‌ونقل تلسكوپ و اين‌كه با كدام نوع از استقرار پايه‌ها راحت‌تر هستيد،‌ حتماً توجه كنيد. 
در حالت كلي، آن‌چه مجموعه‌ي پايه‌ تلسكوپ می‌گویند شامل دو قطعه‌ی مجزا مي‌شود؛ يكي مَقر تلسكوپ و ديگري پايه‌ تلسكوپ است كه هر كدام از آن‌ها هم انواع و اقسام گوناگوني دارند. مدل‌هاي سه‌‌پايه و ستوني و دابسوني سه نوع پرطرفدار پايه‌هاي تلسكوپ هستند. نکته‌ آخر هم این‌که مقر و لوله‌ي تلسكوپ، به‌همراه ساير تجهيزات، روي پايه سوار مي‌شوند. 
مقر تلسكوپ چه به لحاظ نوع حركت محور‌ها و چه به لحاظ نوع كاركردشان، انواع مختلفي دارند. برای نمونه، مقرها از نظر نوع استقرار و حركت محورهاي آن، به دو دسته‌ سمتي‌ـ‌ارتفاعي و استوايي تقسیم می‌شوند. در نوع سمت‌ـ‌ارتفاعي، حركت محورهاي مقر به دو صورت حركت بالا و پايين (حركت عمودي) و حركت چپ و راست (حركت افقي) است. اين نوع مقرها به دليل سبك‌بودن و كاربري آسان و سرعت عمل بالايي كه دارند، براي رصدگران تازه‌كار و كساني كه مي‌خواهند اجرام زيادي در يك شب رصد كنند، بسيار مناسب است. از ديگر مزاياي اين نوع پايه‌ها سبكی و كم‌حجم‌بودنِ آن است و نصب و راه‌اندازي آن در كمتر از پنج دقيقه انجام مي‌شود. البته نوع ديگري از مقرهاي سمت‌ـ‌ارتفاعي وجود دارد كه در ميان منجمان آماتور به پايه‌ دابسوني شهرت دارد. اين نوع مقرها ساختاري شبيه به چارپايه دارند و به‌طور اختصاصي براي تلسكوپ‌هاي بازتابي طراحي شده‌اند. از مزاياي آن ارزان‌بودن و كاربريِ آسان‌شان است و براي افرادي كه مي‌خواهند تلسكوپ بازتابي با گشودگي بالا را به‌همراه پايه‌ ساده و ارزان داشته باشند و فقط به كار رصد مشغول شوند، گزينه‌ مناسبي است. اما اين نوع پايه و مقر براي عكاسيِ نجومي به هيچ وجه گزينه‌ مناسبي نيست، چراكه براي عكاسي نجومي با استفاده از تلسكوپ، حتماً به مقرِ استواييِ موتوردار نیاز داريم. مقرهاي استوايي كاركردشان بر اساس مختصات بُعد و ميلي آسمان است و حركت محورهاي آن به‌صورت مورب است. مورب‌بودن حركت محورهاي اين نوع مقر و اين‌كه هر دو محورهاي بُعد و ميل را بايد هم‌ زمان به حركت درآوريد، ممكن است در ابتدا براي رصدگران تازه‌كار سخت و مشكل باشد و حتي باعث دل‌زدگيِ آن‌ها از تلسكوپ و كار رصد شود. از سوی دیگر، سنگينی برخي مقرهاي استواييِ مجهز به موتور، كارِ جابه‌جايي اين نوع مقرها و پايه‌ها را دشوار مي‌كند. يكي ديگر از ويژگي‌هاي‌ مهم در استفاده از اين نوع مقرها، انجام مرحله‌ قطبي‌كردن مقر، قبل از شروع به كار رصد و استفاده از تلسكوپ، است. از آن‌جايي كه اين نوع مقرها در مختصات بُعد و ميلي كاربرد دارند و به طول و عرض جغرافيايي مكان رصدي شما وابسته است، بايد پايه را بر اساس مختصات جغرافيايي محل رصد، تنظيم كنيد كه به اين كار اصطلاحاً قطبي‌كردن مقر و پايه‌ تلسكوپ می‌گویند (درباره‌ قطبي‌كردن تلسكوپ، مي‌توانيد مقاله‌ راهنما در نجوم شماره‌ي 152 را بخوانيد). فرايند قطبي‌كردن تلسكوپ بسته به اين‌كه به چه دقتي بايد انجام شود و تجربه‌ رصدگر چه ميزان است، ممكن است بين 10 دقيقه تا يك ساعت (براي دقت بسيار بالا) طول بكشد. نكته‌ ديگري كه لازم است اشاره كنم این است که معمولاً مقرهاي استوايي، به‌خصوص نوع الكترونيكي آن، کمابیش سنگين هستند و چندقطعه‌‌بودنِ آن باعث مي‌شود دو يا سه كارتن از مجموعه ادوات تلسكوپ فقط مختص به پايه و مقر باشد و در زمان جابه‌جايي به زحمت بيفتيد. 
به‌لحاظ نوع كاركرد نيز، مقرها به دو نوع الكترونيكي و غيرالكترونيكي (دستي) هستند. مقرهاي الكترونيكي كه خود دو دسته‌‌ مهم هستند. برخي مقرها فقط ردياب هستند، يعني رصدگر پس از آن كه جرم مورد نظر را به‌طور دستي در مركز ميدان ديد قرار داد،‌ آن جرم را رديابي مي‌كند. اين نوع مقرها به اصطلاح تك‌موتوره‌ هستند و فقط در محور مِيل جابه‌جا مي‌شوند. اما برخي ديگر از مقرها علاوه بر رديابي، به سامانه‌ جست‌وجوي خودكار (GoTo)‌ هم مجهز هستند. اين نوع مقرها پس از قطبي‌شدن مقر و تنظيم آن، به‌طور خودكار جرم مطلوب را در آسمان پيدا و رديابي مي‌كند. اصطلاحاً به اين نوع مقرها دو موتوره هم می‌گویند، چراكه موتور مجزا برای هر دو محور بُعد و ميل تعبيه شده؛ وانگهی در اين نوع مقرها حافظه‌ داخلي به‌همراه صفحه‌کلید و پورت اتصال به رایانه هم به كار رفته است. 
ساده‌ترين نوع مقرها هم بدون موتور هستند و به حركت درآوردنِ لوله‌ تلسكوپ و نشانه‌رَوي آن به‌سوي جرم مورد نظر و قراردادن آن در مركز ميدان ديد، همه با دست انجام مي‌شود. يكي از مشكلات اصلي كار با اين نوع مقرها اين است كه چون چرخش زمين باعث جابه‌جايي اجرام در آسمان مي‌شود، وقتی جرم مورد نظر را در مركز ميدان ديد چشمي قرار مي‌دهيد، پس از چند دقيقه جرم مورد نظر از ميدان ديد خارج مي‌شود و بايد بار ديگر با نشانه‌روي لوله‌ تلسكوپ به‌سوي آن جرم، در مركز ميدان ديد قرارش بدهيد. 
 
چشمی‌های دارای فاصله‌های کانونی مختلف، از تجهیزات جانبی مهم برای مقاصد مختلف رصدی هستند
 
 
    چشمي‌ خوب، لذت رصد را دوچندان مي‌كند
بعد از انتخاب اپتيك و نوع مقر تلسكوپ، ‌انتخاب چشمي و چُپُقي مناسب، كيفيت و كارايي تلسكوپ شما را تكميل مي‌كند. اگر براي تلسكوپ خود چشمي مناسب و باكيفيتي تهيه نكنيد،‌ حتي اگر بهترين اپتيك تلسكوپ را هم داشته باشيد، تصويري كه از اجرام آسماني مي‌بينيد، چندان مطلوب نيست. به همين دليل براي چشمي خوب تا جايي كه توانش را داريد، خوب خرج كنيد و چشمي‌هاي چندجزیي را بخرید كه در ساخت آن‌ها از بيش از دو عدسي استفاده شده است (مثل چشمي هاي كِلنِر يا پلوسل كه كيفيت خوبي دارند). 
در زمان خريد چشمي تلسكوپ، سه پارامتر مربوط به چشمي‌ها را بايد در نظر بگيريد. اول اندازه‌ قطر عدسي چشمي است. اكثر چشمي‌ها در دو اندازه موجود هستند: چشمي‌هاي 25/1 اينچ و چشمي‌هاي 2 اينچ. دومين پارامتر، فاصله‌ كانوني چشمي‌ (برحسب ميلي‌متر) است كه مقدار آن براي تعيين بزرگنمايي تلسكوپ مهم است. فاصله‌ كانونيِ بیشتر چشمي‌ها بين 10 تا 40 ميلي‌متر است. هر چه فاصله‌ كانوني كمتر باشد، ‌بزرگنمايي بيشتری خواهيد داشت. ولي فراموش نكنيد كه كيفيت تصوير در بزرگنمايي بالا كم‌تر مي‌شود. بهتر است سه چشمي، هر كدام بين 10 تا 20، 20 تا 30 و 30 تا 40 ميلي متر داشته باشيد تا در زمان رصد، گزینه‌های بيشتري در تعيين بزرگنمايي و ميدان ديد واقعي تلسكوپ پیش روی‌تان باشد. سومين پارامتر، مقدار ميدان ديد ظاهري (FOV)‌ چشمي، برحسب درجه است. مقدار FOV در تعيين ميدان واقعي تلسكوپ نقش مهمي دارد. چشمي‌ها از لحاظ ميدان ديد ظاهري، همانند لنز‌هاي دوربين عكاسي، سه نوع هستند. چشمي نرمال حدود 40 تا 55 درجه، چشمي وايد حدود 72 درجه و چشمي سوپر وايد از 80 درجه با بالا است. چشمي‌هاي 25/1 اينچ، عموماً چشمي‌هاي نرمال هستند و عمدتاً فاصله‌ كانوني كمتر از 25 ميلي‌متر دارند. چشمي‌هاي دو اينچ، وايد يا سوپروايد هستند و عموماً فاصله‌ كانوني آن‌ها بيش از 25  ميلي‌متر است. پيش از اين به نحوه‌ محاسبه‌ بزرگ‌نمايي و تعيين مقدار ميدان ديد واقعي چشمي تلسكوپ اشاره كرده‌ام. براي درك اهميت استفاده از چشمي دو اينچ، تصور كنيد چشمي 25/1 اينچ نرمال (°50 = FOV) و چشمي دو اينچ وايد (°72 = FOV)، كه فاصله‌ كانوني هر دو آنها 20 ميلي‌متر است، در اختيار داريم و بر روي اپتيك تلسكوپي با فاصله‌ كانوني هزار ميلي‌متر از آن‌ها استفاده مي‌كنيم. بزرگ‌نمايي تلسكوپ براي هر دو چشمي يكسان و برابر 50 مي‌شود. اما ميدان ديد واقعي تلسكوپ از پشت چشمي 25/1 نرمال، يك درجه و از پشت چشمي دو اينچ وايد، حدود 5/1 درجه مي‌شود. طبيعي است در اين حالت رصد آسمان و ديدن اجرام غيرستاره‌اي از پشت چشمي دو اينچ وايد،‌ بسيار مطلوب و لذت‌بخش است. اين نوع چشمي‌ها به‌ويژه براي برنامه‌ها‌ي رصد عمومي يا رقابت‌هاي رصدي به کار می‌آید.
يكي ديگر از نكاتي كه در زمان انتخاب و خريد چشمي بايد توجه كنيد، اندازه‌ قطر مردمك خروجي چشمي است. مردمك خروجي، قطر پرتو نوري است كه از چشمي خارج مي‌شود. هرچه ميزان آن بيشتر باشد، حداقل فاصله‌ چشم از عدسي چشمي بيشتر و تماشاي منظره‌ي چشمي تلسكوپ، راحت‌تر مي‌شود. به بيان ديگر براي ديدن آسمان از پشت چشمي تلسكوپ، نيازي نيست چشم را به سر چشمي بچسباند تا ميدان ديد را كامل ببيند. اين ويژگي، به‌خصوص براي افرادي كه از عينك استفاده مي‌كنند، بسيار مهم است و بايد براي بهتر ديدن از پشت چشمي تلسكوپ،‌ از چشمي‌هاي دو اينچ با قطر مردمك خروجي بالا استفاده كنند. بعضي از چشمي‌هاي 25/1 اينچ و همه‌ي چشمي‌هاي 2 اينچ قطر مردمك بيشتر و در نتيجه فاصله‌ي چشم مناسبي دارند. نكته‌اي كه در اين جا بد نيست اشاره كنم، اين است كه وقتی تلسکوپی می‌خرید، معمولاً دو چشمي 25/1 اينچ با فاصله‌ی كانوني متفاوت همراه با تلسكوپ است. در بسياري از تلسكوپ‌هاي ارزان‌قيمت اغلب ديده مي‌شود كه چشمي‌ها آن طور كه بايد از كيفيت بالايي برخوردار نيستند. اگر توان مالي شما اجازه مي‌دهد، توصيه مي‌كنم آن چشمي‌ها را همان‌جا به فروشنده بفروشید و با اضافه‌كردن مبلغي، چشمي‌هاي بهتري بخرید. توصيه‌ي اكيد هم می‌کنم که حداقل يك چشمي دو اينچ (ترجيحاً وايد) خريداري كنيد؛ چراكه لذت رصد از پشت چشمي دو اينچ به هيچ وجه قابل‌مقايسه با چشمي 25/1 اينچ نيست. و كيفيت بالاي ساخت اين نوع چشمي‌ها و ميدان ديد بيشتري كه ايجاد مي‌كنند،‌ باعث مي‌شوند از رصد خود بسيار لذت ببريد. 
 
 
    از چپقي‌هاي 2 اينچ استفاده كنيد
به غير از تلسكوپ‌هاي بازتابي، تلسكوپ‌هاي شكستي و تركيبي نياز به چپقي (Diagonal) دارند. جنس و ساختار چپقي‌ها دو نوع است: آينه‌اي و منشوري كه نوع منشوري خود به دو نوع منشور مثلثي و منشور پنج‌وجهي است. مدل‌هاي منشوري از كيفيت بهتري برخوردارند. همانند چشمي‌ها، اندازه‌ي چپقي‌ها در دو نوع 25/1 اينچ و دو اينچ هستند. اما مزيتي كه چپقي‌هاي دو اينچ دارند اين است كه با اين چپقي‌ها علاوه ‌بر چشمي‌هاي دو اينچ، مي‌توانيد با استفاده از آداپتوري كه همراه چپقي نيز هست، از چشمي‌هاي 25/1 اينچ نيز استفاده كنيد. در صورتي كه چپقي هاي 25/1 اينچ فقط مختص به چشمي‌هاي 25/1 اينچ هستند. چپقي‌ها از نظر زاويه‌ی بازتاب و هدايت پرتو نور، به دو نوع 45 درجه‌ و 90 درجه‌ هستند. چپقي‌هاي 45 درجه‌اي تصوير مستقيم ايجاد مي‌كنند. اما در زمان استفاده از چپقي 90 درجه‌، تصوير به‌صورت برگردان جانبي (چپ و راست معكوس) است. البته اين موضوع در رصد آسمان و ديدن اجرام  تأثيري نخواهد داشت و بيشتر در ديدن مناظر زميني كاربرد دارد. سعي كنيد حتماً از چپقي هاي دو اينچ و باكيفيت (ترجيحاً منشوري) استفاده كنيد. اگر از نوع آينه‌اي استفاده مي‌كنيد، آينه‌ي آن ضريب بازتاب بسيار بالا (بيش از نود و پنج درصد) داشته باشد؛ چراكه چپقي نامرغوب، به‌شدت از كيفيت تصوير خواهد كاست، حتي اگر از اپتيك يا چشمي‌هاي باكيفيت و گران استفاده كنيد. 
نكته‌ي مهمي كه بد نيست تکرار كنم اين است كه اگر مي‌خواهيد تصوير خروجي و نهايي اپتيك تلسكوپ كيفيت خوبي داشته باشد، تمام اجزاي اپتيك تلكسوپ از جمله عدسي يا آينه اصلي، چپقي و چشمي، همه بايد كيفيت بالايي را داشته باشند تا پرتو نور از وقتی وارد تلسكوپ مي‌شود تا وقتی از چشمي خارج مي‌شود، كيفيت خود را حفظ كند و كمتر دچار افت شود. افت كيفيت شديد در هر كدام از اين اجزا، كيفيت تصوير خروجي را به‌شدت كاهش مي‌دهد. 
 
 
 
    تجهيزات جانبي را فراموش نكنيد
معمولاً از بخش‌هاي مهمي كه در زمان خريد تلسكوپ فراموش مي‌شود و به آن اهميت داده نمي‌شود،‌ تجهيزات جانبي تلسكوپ است. اكثر آدم‌ها در زمان خريد تلسكوپ، تمام بودجه‌ی خريد تلسكوپ را صرف خريد اپتيك و پايه‌ي تلسكوپ مي‌كنند و ديگر پولي براي خريد تجهيزات جانبي و ضروري باقي نمي‌ماند. توصيه‌ مي‌كنم حتماً بخشي از بودجه‌ خود را براي خريد تجهيزات جانبي كنار بگذاريد. تجهيزات جانبي تلسكوپ‌ها هرچند زياد هستند و خريد آن‌ها بستگي به نوع فعاليت شما دارد، در اين‌جا به بعضي از آنها اشاره می‌کنم كه به‌طور معمول مورد نياز هستند و بهتر است همراه با تلسكوپ خريداري شوند.
كيف مخصوص حمل تلسكوپ: وقتی تلسكوپ خريداري‌شده‌ را به شما تحويل مي‌دهند، هر كدام از اجزاي اصلي تلسكوپ يعني لوله‌ تلسكوپ (اپتيك) و مقر و پايه‌ جداگانه در كارتن مقوايي قرار دارند. در گذشته، برخي از تلسكوپ‌هايي كه وارد كشور مي‌شدند، درون جعبه‌ چوبي قرار داشتند. جعبه‌هاي چوبي محافظ خوبي براي تلسكوپ شما نيستند و سنگيني خود جعبه، كار جابه‌جايي تلسكوپ‌ را هم دشوارتر مي‌كند. امروزه جعبه‌هاي مقوايي به‌همراه يونوليت درون آن جايگزين شده‌اند. اين نوع جعبه‌ها هم با وجود آن‌كه سبك هستند، مقاومت بسيار كمي دارند و براي مواقعي كه كمتر تلسكوپ‌ را باز و بسته و جابه‌جا مي‌كنيد، مناسب هستند. امروزه شركت‌هاي معتبر سازنده‌ي تلسكوپ نوع جديدي از كيف‌ و جعبه‌ي مخصوص حمل تلسكوپ را به باز عرضه كرده‌اند كه در عين سبکی، مقاومت نسبتاً خوبي دارند. نوع جديدي از جعبه‌ي مخصوص حمل تلسكوپ، جعبه‌هاي با جداره فلزي هستند كه درون آن را از اَبر و الياف مصنوعي مانند اسفنج پوشانده‌اند. اين نوع كيف‌ها اكثراً براي اجزاي حساس تلسكوپ مانند لوله‌ي اپتيك تلسكوپ‌هاي شكستي و هم‌چنين مقرها ساخته مي‌شوند. كيف‌هاي جديدي هم در بازار موجود است كه اصطلاحاً كيف‌هاي نرم خوانده مي‌شوند و آن را با روكش مقاوم و اَبر مخصوص ساخته‌اند. اين نوع كيف‌ها براي تلسكوپ‌هاي بازتابي و حجيم و هم‌چنين پايه‌ي (سه‌‌پايه‌) تلسكوپ مناسب هستند. اگر از تلسكوپ‌تان در خارج‌ از شهر‌ها زياد استفاده مي‌كنيد يا قرار است تلسكوپ خريداري‌شده در برنامه‌هاي رصد عمومي يا برنامه‌ي رصد مدارس و مراكز نجومي، آن هم در خارج از شهرها استفاده شود، پيشنهاد مي‌كنم حتماً كيف مخصوص حمل تلسكوپ هم بخريد. در غير اين صورت اگر ابزار رصد شما گران‌‌قيمت‌ نيست يا كمتر از آن استفاده مي‌كنيد، تا دو سه سال بعد از خريد نياز چنداني به آن نداريد.
صافي (فيلتر): فيلتر‌ها را از لحاظ كاربرد نجومي مي‌توان به دو دسته تقسيم كرد: فيلترهايي كه مخصوص رصد هستند مانند فيلتر كاهنده‌ی نور ماه و ديگري فيلترهايي كه مخصوص عكاسي نجومي هستند، مانند فيلتر‌هاي رنگي براي عكاسي در پرتو نور خاص. برخي هم كاربرد دوگانه‌اي دارند، مانند فيلتر كاهش آلودگي نوري شهرها؛ شايد در ابتداي كار با تلسكوپ به همه‌ي آن‌ها نيازي نداشته باشيد و بعد‌ها بر اساس نيازتان و بودجه‌اي كه در اختيار داريد،‌ بتوانید آن‌ها را تهيه كنيد. اما توصيه‌ام اين است كه فيلتر خورشيدي را حتماً از همان ابتدا تهيه كنيد. بدون شك در آينده‌ي نزديك و به‌خصوص در زمان رصد كسوف‌ها يا رصد هلال ماه و سياره‌ها در روشنايي روز، به فيلتر خورشيدي نياز داريد. ممكن است بگوييد هر زمان كه لازم شد يا كسوفي رخ داد،‌ آن را خواهم خريد. ولي تجربه نشان داده رصد خورشيد و نياز به فيلتر خورشيد صرفاً در زمان كسوف اتفاق نمي‌افتد و اغلب به‌طور ناگهاني به آن محتاج مي‌شويد. برای مثال ممكن است وضعی پيش آيد كه ناچار شويد در روشنايي روز، تلسكوپ را نصب و آن را قطبي كنيد يا براي پيداكردن ماه و سياره‌ها، از خورشيد كمك بگيريد. فيلتر‌هاي خورشيدي موجود در بازار از دو جنس شيشه‌اي و ورق نازك بادِر (معروف به ورق مايلار) هستند. فيلتر‌هاي ارزان‌‌قيمت مايلار در صورتي كه سالم باشند و پاره يا سوراخ نشده باشند، براي رصد كوتاه‌مدت خورشيد مناسب هستند. براي اطمينان بيشتر بهتر است از فيلتر‌هاي شيشه‌اي استفاده كنيد. قيمت اين نوع فيلتر‌ها هرچند چهار تا پنج برابر گران‌تر از فيلتر مايلار است، كيفيت تصوير خوبي دارند و براي عكاسي از خورشيد مناسب‌تر هستند.
منظرياب سرخ‌نشان (Red Dot Finder): همه‌ تلسكوپ‌ها داراي منظرياب یا جوينده‌ اپتيكي هستند. بزرگ‌نمايي منظرياب‌هاي اپتيكي در حدود 5 تا 7 برابر و ميدان ديد در حدود 5 تا 10 درجه‌ است و با نگاه به درون آن، دو خط متقاطع (شبيه به علامت بعلاوه) وجود دارد. با هم‌خط‌كردن منظرياب با لوله‌ تلسكوپ، كار جست‌وجو و پيدا‌كردن اجرام بسيار راحت‌تر خواهد شد. امروزه منظرياب‌هاي جديدي وارد بازار شدند كه بدون بزرگنمايي هستند و نقطه‌ قرمز رنگي در مركز صفحه‌ آن ديده مي‌شود. اين نوع منظرياب‌ها نسبت به نوع اپتيكي، مزايا و معايب خاص خودشان دارند. از مزاياي آن مي‌توان به استفاده‌ راحت و سريع از آن به‌خصوص براي افرادي كه در يك شب رصدي اجرام زيادي را در آسمان جست‌وجو مي‌كنند، اشاره كرد. يكي از معايب آن اين است كه بدون بزرگ‌نمايي است و ستاره‌هاي كم‌نور آسمان را نمي‌توان از پشت اين نوع منظرياب‌ها ديد. به همين خاطر براي رصد‌هاي خاص و پيداكردن اجرام بسيار كم‌نور آسمان چندان كارامد نيستند. بااين‌حال توصيه مي‌كنم در صورت امكان هر دو نوع منظرياب را داشته باشيد. 
آداپتور برق AC: اگر از پايه‌ موتوردار (يا GoTo) استفاده مي‌كنيد،‌ به هيچ وجه به باتري‌ها اعتماد نكنيد. بارها پيش‌ آمده كه در رصدها، باتري تلسكوپ خالي شده است. از طرفي عمر مفيد باتري‌ها چندان زياد نيست و بعد از ده بیست رصد  پياپي، كارايي خود را از دست مي‌دهند و ديگر شارژ نخواهند شد و مجبور به خريد دوباره‌ باتري نو مي‌شويد. به همين خاطر حتماً آداپتور برق را نيز در كنار باتري تهيه كنيد و در مواقعي كه به برق دسترسي داريد، از آداپتورهاي برق استفاده كنيد تا بدون دغدغه، از رصد با پايه‌ موتوردار لذت ببريد. اين نكته را اضافه كنم كه شارژر باتري و آداپتور برق را اشتباه نگيريد. از شارژر باتري نمي‌توانيد براي پايه‌ موتوردار استفاده كنيد و حتماً بايد آداپتور برق AC باشد. البته برخي از آداپتورهاي برق AC در بازار هستند كه كار شارژ باتري را هم انجام مي‌دهند و در واقع دومنظوره هستند. هم‌چنين در زمان خريد و استفاده از آداپتور‌ها به ولتاژ آن دقت كنيد و همان مقدار ولتاژي را تهیه کنید كه پايه‌‌ موتوردار شما به آن نياز دارد تا به موتور پايه آسيبي وارد نشود. اكثر پايه‌هاي تلسکوپ، 6 ولت يا 12 ولت هستند. با توجه به مدل پايه‌اي كه از آن استفاده مي‌كنيد،‌ آداپتور 6 ولت يا 12 با جريان حداقل 2 آمپر تهيه كنيد. 
عدسي بارلو: از اين ابزار براي افزايش بزرگنمايي تلسكوپ استفاده مي‌شود. وقتی چشمي‌های كمی در اختيار داريد يا چشمي‌هايی كه در دسترس شما هستند، توان ايجاد بزرگنمايي بسيار بالا را ندارند،‌ استفاده از عدسي بارلو راه‌گشا خواهد بود. بسته به اين‌كه از كدام نوع چشمي 25/1 اينچ يا 2 اينچ استفاده مي‌كنيد، عدسي بارلو شما هم بايد هم‌اندازه‌ چشمي باشد. اكثر بارلو‌هاي موجود در بازار، ضريب بزرگنمايي 2 يا 3 برابر (x2 يا x3) دارند؛ به اين معني كه اگر چشمي شما بزرگنمايي 60 برابر ايجاد مي‌كند، با استفاده از عدسي بارلو x2 كه چشمي بر روي آن سوار مي‌شود، بزرگنمايي تلسكوپ به 120 برابر مي‌رسد. ترجيحاً از بارلو‌هايي تهيه كنيد كه مرغوب باشند و خطاي اپتيكي (خطاي كروي و رنگي) كمتري داشته باشند.
 
 
   سه سؤال كليدي، راهنماي انتخاب تلسكوپ!
تا به اين‌جاي مطلب با برخي از ويژگي‌هاي انواع تلسكوپ‌ها و اصطلاحات فني مربوط به تلسكوپ‌ها آشنا شده‌ايد. با دقت و بررسي روي آن‌ها مي‌توانيد با توجه به نيازتان و پاسخ‌هايتان به آن سه سؤال، تلسكوپ مناسب خود را انتخاب كنيد. در این‌جا بازگرديم به سه سؤالي كه در ابتداي مطلب مطرح شد:
سؤال اول: چرا مي‌خواهيد تلسكوپ بخريد؟ 
اگر فرزند نوجوان يا كم‌سن‌وسال داريد يا در ميان آشنايان و بستگان شما نوجواني هست و تمايل داريد به او جايزه‌ يا هديه‌ تولد بدهيد، دوربين دوچشمي خوب به‌همراه نقشه‌ ستاره‌هاي آسمان و صورت‌هاي فلكي انتخاب مناسب‌تري است. دوربين‌هاي دوچشمي علاوه‌ بر اين‌كه سبك‌ هستند، براي رصد آسمان كارايي خوبي دارند. مطمئن باشيد با دوربين دوچشمي خوب و باكيفيت مي‌توانيد اجرام زيادي در آسمان رصد كنيد. اگر هم اصرار بر خريد تلسكوپ داريد، تلسكوپ كوچك و سبك، با نسبت كانوني كوتاه بسيار مناسب است. چرا كه واقعاً نيازي نيست تلسكوپ بزرگ و گراني بخريد. هدف، آشناكردنِ فرزندتان با دنياي نجوم و فعاليت‌هاي علمي است. براي علاقه‌منداني هم كه به تازگي وارد دنياي نجوم شده‌اند و هنوز اطلاعات زيادي در مورد آسمان و رصد ندارند،‌ همين پيشنهاد را دارم. بعد‌ها اگر اين علاقه‌مندي به نجوم را دنبال كرديد و تجربه‌هاي بيشتري كسب كرديد، آن وقت مي‌توانيد به‌سراغ تلسكوپ‌هاي بزرگ‌تر هم برويد. 
سؤال دوم:‌ با اين تلسكوپ واقعاً چه كارهايي مي‌خواهيد انجام دهيد؟
شايد بتوان گفت مهم‌ترين سؤالي كه بايد پاسخ دهيد، همين باشد؛ چراكه براي هدفي كه از رصد آسمان داريد، ابزارهاي خاص خودش را بايد تهيه كنيد. برای مثال در بين علاقه‌مندان به رصد آسمان، برخي رصد ماه و سياره‌ها را دنبال مي‌كنند و برخي رصد اجرام دوردست آسمان و اجرام غيرستاره‌اي را. عده‌اي هم عمده‌ تمركزشان عكاسي از اجرام آسماني با استفاده از تلسكوپ است.  
اگر قصد داريد به رصد اجرام غيرستاره‌اي بپردازيد و فعلاً عكاسي از آسمان جزو برنامه‌هاي شما نيست، پيشنهاد مي‌كنم به‌سراغ تلسكوپ با پايه‌ دابسوني در اندازه‌ متوسط (مثلاً 8 يا 10 اينچ) برويد. اين نوع تلسكوپ‌ها به دليل گشودگي بيشتر، نسبت كانوني كمتر و استقرار سمتي‌ـ‌ارتفاعي پايه‌ آن، براي رصد آسمان و شركت در رقابت‌هاي رصدي بسيار مناسب است. تنها مشكل آن اندازه‌ آن‌هاست. اگر در جابه‌جايي و حمل‌ونقل اين نوع تلسكوپ‌ها مشكل داريد، تلسكوپ 10 يا 12 سانتي‌متر شكستي آكروماتيك با نسبت كانوني كم و با پايه ساده‌ سمتي‌ـ‌ارتفاعي گزينه‌ مطلوب بعدي است. دقت كنيد درست است كه قطر دهانه كمتر شده است، ابزار شما هم كوچك‌ و سبك‌تر شده است. متأسفانه استفاده از اپتيك با دهانه‌ بيش از 12 سانتي‌متر بر روي مقرهاي سمت‌ـ‌ارتفاعي امكان‌پذير نيست و به دليل سنگين‌شدن تلسكوپ، پايه و مقر دچار لرزش و عدم تعادل مي‌شود و به  ناچار بايد از مقرهاي استوايي استفاده كنيد.
اما اگر علاوه بر رصد آسمان واقعاً به دنبال عكاسي از آسمان هستيد،‌ مسير انتخاب تلسكوپ و مقر آن به كلي تغيير مي‌كند. اولين چيزي كه بايد به سراغش برويد، پايه و مقر موتوردار است. پايه‌ تلسكوپ حتماً بايد از نوع استوايي و موتوردار باشد تا بتوان در زمان عكس‌برداري، اجرام را رديابي كرد. براي همين سنگيني و چندقطعه‌اي‌بودن تجهيزات آن را هم بايد تحمل كنيد و با آن كنار بياييد. در گام بعدي انتخاب اپتيك مناسب براي عكاسي است. در همين ابتدا بهتر است اين نكته‌ را اشاره كنم: براي انتخاب اپتيك تلسكوپ، جدا از اين‌كه چه نوع ساختاري را انتخاب مي‌كنید، حتماً از نوعي باشند كه كارخانه‌ سازنده آن را مخصوص عكاسي از آسمان ساخته است. به‌طور مثال امروزه در ميان انواع تلسكوپ‌هاي بازتابي موجود در بازار، مدل‌هايي وجود دارند كه مخصوص عكاسي از آسمان طراحي و ساخته شده‌اند. هرچند اين نوع اپتيك‌هاي خاص قيمت‌هاي بيشتري از مدل‌هاي معمولي دارند، كارخانه‌ سازنده بسياري از خطاهاي اپتيكي آن را كمتر يا برطرف كرده‌ است. در هر حال براي رصد و عكاسي اختصاصي از ماه و سياره‌ها منظومه‌ شمسي بهتر است به‌سراغ اپتيك‌هاي با نسبت كانوني بالا مانند تلسكوپ ماكستوف برويد تا بتوانيد تصوير واضح و بزرگ‌تري از سياره‌ها به دست آوريد و جزیيات بيشتري از سطح ماه و سياره‌ها ببينيد. در واقع در اين‌جا قطر دهانه چندان تأثير زيادي ندارد و آن‌چه اهميت دارد نسبت كانوني کمابیش بالا و وضوح تصوير است. تلسكوپ‌هاي كاتاديوپتريك (تركيبي) براي اين كار بسيار مناسب هستند. اما اگر جزو آن دسته از عكاساني هستيد كه زياد سفر مي‌كنيد و به عكاسي ميدان ديد باز و اجرام غيرستاره‌اي گسترده، مانند خوشه‌هاي ستاره‌اي و سحابي‌هاي نشري علاقه داريد، اپتيك با نسبت كانوني كم را بايد انتخاب كنيد. گزينه‌ شما در اين حالت تلسكوپ شكستي از نوع آپوكروماتيك است كه بسيار گران هستند. گزينه‌ي ارزان‌تر از آن را اگر بخواهيد، تلسكوپ بازتابي ريچي‌ـ‌كرتين است. اين نوع تلسكوپ با وجود نسبت‌ كانوني كم، ابعاد و حجم آن در حدي است كه براي جابه‌جايي آن كمتر دچار دردسر شويد.  
اگر قصد داريد براي رصدخانه تلسكوپ تهيه كنيد يا قصد برگزاري رصدهاي عمومي داريد،‌ تلسكوپ‌هاي شكستي و تلسكوپ‌هاي كاتاديوپتريك (مانند مدل اشميت‌ـ‌كاسگرين) همراه با پايه‌ موتوردار و مجهز به سامانه‌  GoTo حداقل انتخاب شما بايد باشد. فراموش نكنيد كه براي رصد‌خانه و براي برگزاري رصد عمومي، داشتن پايه‌ موتوردار و مستحكم بسيار مهم و حياتي است. داشتن چشمي 2 اينچ هم بسيار راه‌گشا است. سعي كنيد تا جايي كه امكان دارد از تلسكوپ‌هاي بازتابي و پايه‌هاي بدون موتور در رصدخانه‌ها و برنامه‌‌هاي رصدي عمومي استفاده نكنيد؛ چراكه تلسكوپ‌هاي بازتابي معمولاً در برنامه‌هاي رصد عمومي مقاومت كمتري دارند و زود از تنظيم خارج مي‌شوند و از طرفي نداشتن پايه‌ موتوردار در برنامه‌هاي رصد طولاني، به دليل اين‌كه اجرام آسماني به طور دائم از ميدان ديد چشمي خارج مي‌شوند،‌ اذيت‌كننده است. 
سؤال سوم:‌ در مجموع چقدر مي‌خواهيد هزينه كنيد؟
پيش از آن‌كه به مسایل فني خريد تلسكوپ بپردازيد، بايد مقدار بودجه‌اي را كه براي خريد تلسكوپ در اختيار داريد مشخص كنيد. همان‌طور كه اشاره كردم اين بودجه را به‌طور مساوي براي اپتيك و مقر و تجهيزات جانبي و احياناً تجهيزات عكس‌برداري تقسيم كنيد. اگر بودجه‌ شما محدود است و قصد داريد كمتر از 700 هزار تومان هزينه كنيد، بهترين انتخاب براي شما خريدن دوربين دوچشمي خوب با سه‌پايه‌ محكم و قوي است. و اگر جزو آن دسته  از افرادي هستيد كه براي نخستين بار تصميم به خريد تلسكوپ شخصي گرفته‌ايد،‌ خريد تلسكوپ، همراه با پايه‌ موتوردار مي‌تواند تا حداكثر پنج ميليون تومان مناسب باشد. در اين محدوده‌قيمت مي‌توانيد تلسكوپ 8 تا 12 اينچ دابسوني يا تلسكوپ‌هاي 7 تا 15 سانتي‌متري شكستي آكروماتيك (يا 6 تا 10 سانتي‌متري شكستي آپوكروماتيك) را به‌همراه پايه‌ استوايي موتوردار تهيه كنيد. اما اگر مايل به خريدن تلسكوپ‌هايي از نوع اشميت‌ـ‌كاسگرين يا ماكستوف‌ـ‌كاسگرين و حتي ريچي‌ـ‌كرتين به‌همراه پايه و مقر موتوردار باشيد، نياز به صرف هزينه‌ بيش از هفت ميليون داريد و با توجه به ابعاد و كيفيت محصولات مختلفي كه در بازار موجود است، مبلغ خريد به بيش از 12 ميليون تومان نيز مي‌رسد. اين نوع تلسكوپ‌هاي بزرگ و گران بيشتر مناسب رصدخانه‌ها و مراكز نجومي است كه جدا از اين‌كه توان پرداخت چنين مبالغي را دارند،‌ قصد دارند تلسكوپ را در يك مكان و به‌طور ثابت قرار بدهند. 
همان‌طور كه اشاره كردم، براي عكس‌برداري از آسمان به‌طور حتم به پايه‌ موتوردار نیاز داريد. وقتي صحبت از پايه‌ موتوردار و مجهز به سامانه‌ GoTo  مي‌شود،‌ قيمت مقر و پايه‌ تلسكوپ را به‌تنهايي حداقل سه ميليون تومان بايد در نظر بگيريد و با توجه به كيفيت و دقت در ساخت مقر‌، قيمت آن‌ها حتي به بيش از 10 ميليون تومان نيز مي‌رسد. هر چند در حيطه‌ نجوم آماتوري واقعاً نيازي به صرف هزينه‌هاي سنگين نيست و مي‌توانيد با هزينه‌ي بين سه تا پنج ميليون تومان براي مقر و پايه‌ تلسكوپ، به اهداف رصدي و عكاسي خود در حد قابل‌قبولي برسيد. 
از سوي ديگر، اگر به فعاليت عكاسي نجومي با استفاده از تلسكوپ‌هاي شكستي علاقه‌مند هستيد،‌ بدون شك بايد از شكستي‌هاي آپوكروماتيك استفاده كنيد. قيمت شكستي‌هاي آپوكروماتيك علاوه‌ بر تعداد عدسي‌هاي به‌كاررفته و كيفيت ساخت عدسي‌ها، به شدت به اندازه‌ قطر عدسي شيئي آن وابسته است و با هر سانتي‌متر افزايش قطر، قيمت آن به طور تصاعدي افزايش دارد. در حال حاضر دامنه‌ قيمت آن براي تلسكوپ‌هاي آپو 6 سانتي‌متر تا 11 سانتي‌متر چيزي در حدود دو تا 12 ميليون تومان است. جدا از اين هزينه، بايد مبلغي هم براي خريد فيلترهاي عكاسي و تجهيزات جانبي مرتبط با عكس‌برداري در نظر بگيريد.
فراموش نكنيد به‌غير از موضوع عكس‌برداري از آسمان كه تلسكوپ و تجهيزات خاص خود را لازم دارد، در ساير زمينه‌هاي رصدي واقعاً نيازي به صرف هزينه‌هاي گزاف و بيهوده نيست.  دوستان رصدگر باتجربه و زبده‌اي را مي‌شناسم كه از ابتداي فعاليت‌شان ابزارهاي رصدي قوي در اختيار نداشتند و كار خود را با ابزارهاي كوچك‌تر و ارزان‌تر شروع كردند و به‌تدريج پس از كسب دانش نجوم و تجربه‌اندوزي به‌سراغ ابزارهاي بزرگ و حرفه‌اي رصدي رفته‌اند. اغلب ديده شده است افرادي تحت تأثير هيجا‌ن‌ زياد و عدم دقت كافي از همان ابتدا تلسكوپ‌هاي گران‌قيمتي را انتخاب كرده‌اند. اما بعد از مدتي نه‌تنها ديگر از آن تلسكوپ استفاده نكردند و آن را كنار گذاشتند، حتي از علاقه‌ آن‌ها به نجوم نيز كم شد و از دنياي نجوم فاصله گرفته‌اند و آن تلسكوپ‌ها هم‌اكنون در گوشه‌اي از انباري منزل‌شان در حال خاك‌خوردن‌ هستند. دليل اين اتفاق را جدا از ساير مسایلي مانند هيجان كاذب در ابتداي كار و نداشتن سخت‌كوشي لازم در برخي افراد، انتخاب نادرست ابزار رصدي مي‌دانم. به‌طور مثال تلسكوپي كه خريده بودند آن‌قدر بزرگ و سنگين بود كه براي جابه‌جايي آن حداقل به كمك دو يا سه‌ نفر نياز داشت. به همين دليل نمي‌توانستند آن را به خارج شهر ببرند و به‌مرور از رصدهاي خارج شهر منصرف شدند. يا ابزار رصدي را از فروشگاه‌هاي غيرمعتبري شبيه به  فروشگاه‌هاي اسباب‌بازي خريده بودند و طبيعي است كه اين نوع ابزارها كيفيت خوبي ندارند و بعد مدتي رصدگر را دل‌زده مي‌كنند. 
در پايان پيشنهاد مي‌كنم، در صورت امكان قبل از خريد تلسكوپ، در برنامه‌هاي عمومي و گشت‌هاي رصدي كه برگزار مي‌شود، شركت كنيد. چراكه با شركت در اين برنامه‌ها با انواع و اقسام تلسكوپ‌ها روبه‌رو مي‌شويد و اين فرصت بسيار خوبي است تا آن‌ها را از نزديك ببينيد و با ويژگي‌ها و نحوه‌ي كاركردشان آشنا شويد. اين فرصت به شما كمك مي‌كند تا بهترين و مناسب‌ترين تلسكوپ را انتخاب كنيد. 
<< آخرین صفحه   1 2   اولین صفحه >>